ΑΛΛΟΣ ΕΝΑΣ ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΣΦΕΝΔΟΥΡΑΚΗ
Στρατής Πανούριος
Πέρσι μου πρότειναν από την Bookvoice να αναλάβω την αφήγηση ενός πολύ “παράξενου” βιβλίου όπως μου φάνηκε στην αρχή. Το βιβλίο “Άλλος ένας πλανήτης” του Σπύρου Σφενδουράκη που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Ως “η φωνή του συγγραφέα” μέσα στο στούντιο θα έπρεπε να αφηγηθώ μια συναρπαστική ιστορία: ” Πώς θα περιέγραφε τη ζωή στον πλανήτη μας ένα εξωγήινο πλάσμα; Ποια χαρακτηριστικά θα του φαίνονταν οικεία και ποια τόσο ιδιαίτερα ώστε να τα θεωρήσει μοναδικά; Πόσο γενικό χαρακτήρα —κυριολεκτικά παγκόσμιο, θα λέγαμε— έχουν πολλά απ’ όσα θεωρούμε δεδομένα και προφανή στον κόσμο μας; Πώς θα έβλεπε ειδικά εμάς τους ανθρώπους μια εξωγήινη διάνοια; Ποια στοιχεία της συμπεριφοράς μας θα μπορούσαν να έχουν γενικό χαρακτήρα στο σύμπαν; Μπορεί ένας γήινος να μιλήσει σαν νά ’ταν εξωγήινος; Μα κι αν δεν μπορεί, μήπως η προσπάθεια να σκεφτεί ως εξωγήινος θα μπορούσε να ρίξει κάποιο φως στα γήινα πράγματα; Μέσα από μια προφορικού χαρακτήρα αφήγηση, ενίοτε και λίγο παιγνιώδη, παρουσιάζονται κάποια, άλλοτε απλά κι άλλοτε πιο σύνθετα, επιστημονικά δεδομένα για τη ζωή, το σύμπαν και τα πάντα… Οπλισμένοι με καλή και κάπως εύθυμη διάθεση, ίσως παρασυρθούμε και καταφέρουμε όχι μόνο να εισχωρήσουμε στον νου του εξωγήινου, αλλά και να ρίξουμε μια ματιά στον πλανήτη μας «απ’ έξω» ”
Όταν ολοκλήρωσα την ανάγνωση πραγματικά ένιωσα πως αυτό το βιβλίο μου άνοιξε νέους ορίζοντες θέασης του κόσμου.
Με την αφορμή την επίσκεψη 3I/ATLAS περιφέρεται στο ηλιακό μας σύστημα και τις δοξασίες πως πρόκειται για εξωγήινο σκάφος συνάντησα ξανά τον συγγραφέα μέσα από τις ερωτήσεις που του έστειλα κι έτσι γεννήθηκε αυτή η συναρπαστική συνέντευξη.
Αγαπητέ Σπύρο Σφενδουράκη σε ευχαριστώ πολύ για το διάλογο.
Κύριε Σφενδουράκη, μέσα στο 3I/ATLAS μήπως υπάρχει ο εξωγήινος που γράφει
το βιβλίο σας για τις εντυπώσεις του από τον πλανήτη Γη;
Πολύ θα ήθελα να απαντήσω «ΝΑΙ, οπωσδήποτε», αλλά η επιστημονική μου ιδιότητα με
προσγειώνει και αναγκάζομαι να αποκλείσω μια τέτοια εκδοχή. Οι λόγοι, επιπλέον των
παρατηρησιακών δεδομένων της ΝASA που μιλούν για κανονικό κομήτη,
αναπτύσσονται σε έναν βαθμό στο προηγούμενο βιβλίο μου. Εκεί, εκτιμώ ως εξαιρετικά
μικρή την πιθανότητα να εξελιθεί αλλού στο σύμπαν ζωή με νοημοσύνη που να οδηγεί
σε ανάπτυξη τεχνολογίας ικανής για διαστρικά ταξίδια, ενώ παράλληλα, το απίστευτα
τεράστιο μέγεθος του σύμπαντος και οι αδιανόητα μεγάλες αποστάσεις των αστεριών
και των γαλαξιών, σε συνδυασμό με τους περιορισμούς στην επικοινωνία που θέτει το
όριο της ταχύτητας του φωτός, οδηγούν στο απογοητευτικό συμπέρασμα πως δεν θα
πρέπει να αναμένουμε επαφή με τέτοια εξωγήινη ζωή. Φυσικά, ακόμα κι αυτή η
ελάχιστη πιθανότητα μπορεί να αφήνει μια χαραμάδα ελπίδας… Υπάρχουν κι άλλες
σκέψεις, όμως, όπως για παράδειγμα αυτές που οδηγούν στη στρατηγική του
«Σκοτεινού Δάσους» στο δεύτερο βιβλίο της τριλογίας του Cixin Liu με τον γενικό τίτλο
«Το πρόβλημα των 3 σωμάτων». Ο ενδεχόμενος και πολύ εύλογος κίνδυνος από την
επαφή με ανώτερης τεχνολογίας όντα θα καθιστά προτιμότερη τη στρατηγική της
απόκρυψης, οπότε οι πιθανότητες περιορίζονται περαιτέρω…
Ως συγγραφέας και επιστήμονας, πώς βιώνετε την «απόσταση» ανάμεσα στη
γνώση και τη φαντασία — δύο στοιχεία που συνυπάρχουν τόσο στο «Άλλος ένας
πλανήτης» όσο και στο 3I/ATLAS;
Μα για ποια απόσταση μιλάτε; Δεν υφίσταται τέτοια απόσταση! Η γνώση τροφοδοτεί
διαρκώς τη φαντασία κι η φαντασία τη γνώση. Πρόκειται για αλληλένδετες λειτουργίες
του εγκεφάλου μας. Η φαντασία δίχως γνώση παράγει δεισιδαιμονίες και παραφυσικές
δοξασίες που συνήθως είναι ρηχές και χωρίς ενδιαφέρον. Η γνώση προσφέρει στη
φαντασία την τροφή που θρέφει αριστουργήματα. Επιπλέον, η φαντασία ανοίγει στη
γνώση νέα μονοπάτια εξερεύνησης και δημιουργίας. Φαντάζεστε ότι θα μπορούσε να
οδηγηθεί ο Αϊνστάιν στη θεωρία της σχετικότητας χωρίς να διαθέτει φαντασία; Ότι ο
Δαρβίνος δεν χρησιμοποίησε τη φαντασία του κατά τη σύλληψη της φυσικής επιλογής;
Παράλληλα, πολλοί μεγάλοι δημιουργοί εμπνέονται εξαίρετα έργα πατώντας πάνω στη
γνώση κι επεκτείνοντας τους ορίζοντές της. Η σύγχρονη επιστήμη προσφέρει πλήθος
ερεθισμάτων στη φαντασία, τα οποία, όταν χρησιμοποιούνται με σύνεση και σεβασμό
στη γνώση, παράγουν σπουδαία αποτελέσματα που με τη σειρά τους προωθούν και τη
γνώση σε έναν ατέρμονο βρόχο θετικής ανάδρασης. Είναι οι δυο όψεις του ίδιου
νομίσματος. Ο εγκέφαλός μας εξάλλου τα χρησιμοποιεί ταυτόχρονα και χωρίς σαφή
διάκριση.
Το βιβλίο σας πλέον κυκλοφορεί και ως ακουστικό βιβλίο απο την Bookvoice με
τη φωνή μου. Πιστεύετε πως ήδη το έχουν ακούσει οι εξωγήινοι;
Θα σας δώσω την ίδια απάντηση με εκείνη στο πρώτο ερώτημα. Θα ήθελα πολύ να
απαντήσω ΝΑΙ με όλο μου το είναι, αλλά ξέρω πως οι ήχοι αυτοί θα χαθούν κι αυτοί
στον χρόνο «σαν δάκρυα στη βροχή»… Θα είμαι ευχαριστημένος αν το έχουν ακούσει
αρκετοί γήινοι.
Αν ο «Άλλος ένας πλανήτης» ήταν ένα «κεφάλαιο» του 3I/ATLAS, ποιο θα ήταν το
μήνυμα του προς τον άνθρωπο του μέλλοντος;
«Για να ακούτε αυτό το μήνυμα σημαίνει πως τα καταφέραμε, παρά την απελπιστική
επιπολαιότητά μας. Ελπίζω να μάθατε από τα δεινά που έχουμε προκαλέσει ο ένας στον
άλλον και στους υπόλοιπους οργανισμούς του πλανήτη, και να γίνατε πραγματικός
Homo sapiens. Αν όχι, θα ζείτε μάλλον μια δύσκολη και δυστυχισμένη ζωή.
Εκμεταλλευτείτε τη δυνατότητά μας για γνώση, ορθολογική σκέψη, ενσυναίσθηση,
συνεργασία. Ο μόνος δρόμος προς μια ενδιαφέρουσα και καλή ζωή για όλους είναι ο
δρόμος της ατομικής και της κοινωνικής αυτονομίας: να ορίζουμε πια εμείς οι ίδιοι τον
εαυτό μας και τις κοινωνίες μας βασισμένοι στη γνώση και στην κατανόηση των όσων
μας έχει φέρει η εξελικτική μας πορεία ώστε να προάγουμε τα θετικά και να
περιορίσουμε τα αρνητικά. Με σεβασμό στους άλλους είτε είναι άνθρωποι είτε άλλα
είδη. Και συγνώμη αν σας αφήσαμε έναν πλανήτη φτωχότερο.»
Το βιβλίο σας πιστεύετε ότι μπορεί να λειτουργήσει ως «εργαλείο συνείδησης»
για τις νέες γενιές;
Θα ήθελα εδώ να διακρίνω το «θα ήθελα» από το «πιστεύω ότι». Ναι, θα ήθελα να
συνεισφέρει ένα μικρό λιθαράκι προς αυτή την πορεία. Πιστεύω πως θα συμβεί;
Δυστυχώς όχι και τόσο. Κάθε τέτοιο λιθαράκι συνθλίβεται από τον χρόνο, τα
πληθυσμιακά μεγέθη, την πολυπλοκότητα του κόσμου, τα όρια της γλώσσας, τα όρια
της ανάγνωσης, τα όρια της αντίληψης. Αν δεν το έχουν καταφέρει σπουδαιότεροι και
πιο διάσημοι από εμένα, πώς θα τα καταφέρω εγώ; Αλλά όπως ο σκορπιός στη γνωστή
παραβολή με τον βάτραχο, δεν μπορώ να κάνω, δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Θα
γράφουμε, θα μιλάμε, θα προσπαθούμε. Αυτό είμαστε, αυτό κάνουμε. Κι αν βάσει της
θεωρίας του χάους ή από κάποια ευτυχή συγκυρία παίξουμε και κάποιον μεγαλύτερο
ρόλο, ακόμα καλύτερα. Είναι πολύ τρυφερό, ρομαντικό και στηρικτικό αυτό που λέγεται
συχνά για την αξία του να φθάσεις, να επηρεάσεις έστω και σε ένα άτομο, αλλά
δυστυχώς, η αλήθεια είναι πως τα μεγέθη είναι καταλυτικής σημασίας. Για παράδειγμα,
αν η μουσική «εξημέρωνε τα ήθη», θα ήμασταν ήδη εξημερωμένοι από καιρό. Ο
Βάγκνερ θα κατέστειλε τον ναζισμό. Φυσικά, καθένας μας απευθύνεται σε ένα μικρό
κοινό, σε μια μικρή κοινότητα ανθρώπων, οπότε ναι, πιστεύω πως αυτή η μικρή
κοινότητα των αναγνωστών μου μπορεί να βρει τις αφορμές, μπορεί να δει τον κόσμο
από μια κάπως διαφορετική οπτική της γωνία, να δεχθεί ένα κέντρισμα στη συνείδησή
του. Μπορεί…
Ως συγγραφέας, δίνετε φωνή σε μια εξωγήινη συνείδηση που, παρότι ξένη,
καθρεφτίζει τη δική μας. Πιστεύετε ότι η ματιά του «άλλου» —του ξένου— είναι
τελικά ο πιο καθαρός τρόπος να γνωρίσουμε τον εαυτό μας;
Ναι, οπωσδήποτε! Θα επαναλάβω εδώ για άλλη μια φορά μια φράση από το βιβλίο «Το
αλάτι του Bad Ischl» του Κώστα Αρκουδέα που το εκφράζει αυτό με περιεκτικό, μεστό
τρόπο: «Ο ξένος ανακαινίζει το πασίγνωστο». Εξυπακούεται πως δεν μπορούμε να
είμαστε κανονικά «ξένοι»! Ό,τι κι αν λέμε περνά από το φίλτρο της δικής μας εμπειρίας.
Κι όμως, μπορούμε να προσπαθήσουμε μια «αποστασιοποίηση». Μπορούμε να
φανταστούμε και να υποθέσουμε. Νομίζω, λοιπόν, πως συχνά χρειάζεται να κάνουμε
μερικά βήματα πίσω και να δοκιμάζουμε μια τέτοια άσκηση, ξαναβλέποντας τα
πράγματα γυμνά από τα «πιστεύω» και τα «ξέρω» μας. Όσο γίνεται. Καμιά φορά αυτό
το «όσο», αρκεί. Όλο και κάτι κερδίζουμε. Ξέρετε, δεν είναι κρυφό ότι είμαι λάτρης αυτού
που ατυχώς αποκαλείται «επιστημονική φαντασία», τόσο στη λογοτεχνία όσο και στον
κινηματογράφο. Η ελευθερία που προσφέρουν οι φανταστικοί κόσμοι, οι αυθαίρετες
δυνατότητες των εξωγήινων, η όχι και τόσο ρεαλιστική επιστήμη του μέλλοντος, σε έναν
βαθμό μας βοηθούν να κάνουμε ακριβώς αυτό. Να ανακαινίζουμε το πασίγνωστο,
ελπίζοντας να μάθουμε κάτι νέο από αυτή την προσπάθεια. Προσωπικά, έχω δει πολλά
πράγματα με άλλο μάτι διαβάζοντας καλή επιστημονική φαντασία και βλέποντας καλές
ταινίες του είδους. Όπως γράφω, άλλωστε και στο βιβλίο, η γενική ιδέα της «αναφοράς»
προς εξωγήινη νοημοσύνη, της προσπάθειας να περιγράψει κανείς κάτι «ξένο» με
όρους κατανοητούς σε κάθε μορφή ζωής, μου γεννήθηκε από ένα τέτοιο διήγημα,
λογοτεχνικά άρτιο εκείνο βέβαια, της Ούρσουλα ΛεΓκεν. Αλλά και σε πολλά άλλα έργα, ο
ξένος έρχεται να καθαρίσει τη ματιά μας, να δώσει μια άλλη οπτική στα όσα θεωρούμε
δεδομένα, προφανή, αναπόφευκτα. Αυτό προσπαθώ στο βιβλίο μου κι εγώ.
Αν ο εξωγήινος παρατηρούσε το ανθρώπινο είδος σήμερα, μέσα από τα μάτια
του 3Ι/ATLAS, ποια θα ήταν η πιο παράξενη συνήθειά μας;
Αναφέρω αρκετές στο βιβλίο μου. Δεν μπορώ εύκολα να τις κατατάξω σε ιεραρχική
σειρά «παραξενιάς» αλλά νομίζω πως μεταξύ εκείνων που θα του δημιουργούσαν
μεγαλύτερη κατάπληξη θα ήταν το πώς κρύβουμε τις σεξουαλικές μας πράξεις ενώ
ταυτόχρονα ερεθιζόμαστε παρακολουθώντας άλλους να εκτελούν τέτοιες. Ίσως φανεί
περίεργη αυτή η επιλογή μου αλλά για σκεφθείτε: άλλες παραξενιές μας, όπως η βία, ο
πόλεμος, οι παρέες, η μουσική, η τρυφερότητα ακόμα και προς άλλα είδη, κι ένα σωρό
άλλες καθημερινές παράξενες συμπεριφορές δεν είναι αποκλειστικά δικές μας. Με την
εξαίρεση της τέχνης, ίσως, όλα τα υπόλοιπα εκδηλώνονται και από άλλα είδη, οπότε δεν
θα πρέπει να είναι προκαλούν μεγάλη κατάπληξη. Η τέχνη πάλι, σχετίζεται με τον
βασικό σχεδιασμό του νου μας, την τάση του για αναγνώριση προτύπων και τη σύνδεσή
τους με συναισθήματα, κάτι που θα μπορούσε να εκδηλώνεται και από άλλες μορφές
νοήμονος ζωής. Ακόμα και η απόκρυψη άλλων βιολογικών μας λειτουργιών, όπως η
αφόδευση ας πούμε, δεν είναι ξένη σε άλλους οργανισμούς, ακόμα κι αν εκείνοι το
κάνουν για λόγους υγείας. Θα τολμούσα να υποθέσω πως ακόμα και μια άλλη
παράδοξη εκδήλωσή μας, η λατρεία αόρατων δυνάμεων που συνοδεύεται και από
παράξενα τελετουργικά και ιδιαίτερες συμπεριφορές, θα μπορούσε να εκδηλωθεί και
από άλλες νοήμονες μορφές ζωής, τουλάχιστον στα πρώτα στάδια της εξερεύνησης του
κόσμου όσο δεν θα μπορούν ακόμα να εξηγήσουν επιστημονικά πολλά φαινόμενα του
κόσμου τους. Η παράξενη σχέση μας με μια από τις σημαντικότερες βιολογικές
λειτουργίες κάθε έμβιου οργανισμού, όμως, είναι εξαιρετικά δυσερμήνευτη και
ιδιοσυγκρασιακή της πολύ ιδιαίτερης πρόσφατης εξελικτικής πορείας μας. Οπότε, αυτό
θα έβαζα ως πιθανότερη μέγιστη «παραξενιά».
Το ημερολόγιο του εξωγήινου μοιάζει να είναι και ένα ημερολόγιο αυτογνωσίας
της ανθρωπότητας. Πιστεύετε ότι ο “άλλος” —ο εξωγήινος, ο παρατηρητής, ο
άγνωστος— είναι τελικά ο μόνος που μπορεί να μας κάνει να δούμε καθαρά τον
εαυτό μας;
Ελπίζω πως όχι! Αν και, όπως είπαμε, η άσκηση αυτή μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη,
είναι βέβαιο ότι μπορούμε να δούμε τον εαυτό μας και μέσα από άλλες διαδρομές. Αλλά
μπορεί εκείνες να είναι πιο δύσβατες. Η φιλοσοφία, ας πούμε, αυτό επιχειρεί να κάνει.
Όπως και αρκετά πεδία της επιστήμης που ασχολούνται με τον άνθρωπο και τον νου. Η
πρόσβαση των πολλών ανθρώπων σε αυτά, όμως, είναι περιορισμένη αφού απαιτούν
πολύχρονη ενασχόληση, ειδικές γνώσεις κ.λπ. Έτσι, η οπτική γωνία του «άλλου» μπορεί
να προσφέρει μια προσιτή κι ενδιαφέρουσα απλοποίηση μέσα από αυτό που
ονομάζουμε «εκλαΐκευση» όσων μας μαθαίνει η επιστήμη. Σε κάθε περίπτωση, πάντως,
οι άνθρωποι διαθέτουμε έναν εγκέφαλο που έχει τη δυνατότητα να σκεφτεί ακόμα και
πάνω στους ίδιους τους περιορισμούς του. Οπότε, ναι, υπάρχουν κι άλλοι τρόποι. Αρκεί
να προσπαθεί κανείς να απενδυθεί των εξελικτικών περιορισμών που όλοι κουβαλάμε
σαν βαρύ φορτίο.
Αν δεχτούμε ότι το 3Ι/ATLAS είναι φορέας νοημοσύνης ή συνείδησης, θα
μπορούσε η λογοτεχνία να αποτελέσει τον δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα σε
ανθρώπους και εξωγήινες μορφές ζωής;
Εδώ θέτετε ένα πολύ δύσκολο ερώτημα που αφορά τα όρια της γλώσσας. Θυμηθείτε
την εγγενή αδυναμία επικοινωνίας με τα εξωγήινα όντα στην «Άφιξη», τόσο την ταινία
του Denis Villeneuve όσο και στο διήγημα του Ted Chiang στο οποίο βασίστηκε. Δεν θα
αναφερθώ στο γνωστό λιοντάρι του Βιτγκεντσάιν («αν μπορούσε να μιλήσει ένα
λιοντάρι, δεν θα το καταλαβαίναμε»), αφού έχω διαφορετική άποψη για τη δυνατότητα
κατανόησης μεταξύ σχετικά συγγενικών γήινων οργανισμών, αλλά οπωσδήποτε η
κατανόηση μεταξύ όντων με εντελώς διαφορετική εξελικτική ιστορία θα είναι απίστευτα
δύσκολη. Και δεν ξέρω αν ο λόγος, πόσο μάλλον στην έντεχνη μορφή της λογοτεχνίας,
θα είναι το κατάλληλο μέσο. Μπορεί σε εμάς να φαντάζει προφανές, αφού έχουμε
εξελιχθεί να ακούμε, να μιλάμε, να επικοινωνούμε μέσα από ήχους, αλλά δεν είναι
προφανές για κάθε μορφή ζωής. Ακόμα κι εδώ στη Γη, τα περισσότερα έντομα, ας
πούμε, επικοινωνούν με άλλους τρόπους, κυρίως χημικούς. Έτσι, θα πρέπει κάθε φορά
να εξετάζουμε τον τρόπο αντίληψης και επικοινωνίας που χρησιμοποιεί κάθε μορφή
ζωής, ώστε να επιχειρούμε κάποια προσέγγισή του. Δεν θα είναι πάντα εφικτό (εφόσον,
φυσικά, υποθέσουμε ότι υπάρχει πιθανότητα συνάντησης, κάτι ήδη εξαιρετικά απίθανο).
Δεν μας αρέσει μια τέτοια σκέψη, αλλά το σύμπαν δεν υπάρχει για εμάς και για να
ικανοποιεί τα συναισθήματά μας!
Και τέλος — αν ο εξωγήινος ήρωάς σας μπορούσε να στείλει ένα μήνυμα από το
3Ι/ATLAS προς την ανθρωπότητα τώρα ποιο θα ήταν αυτό;
«Συνέλθετε! Είναι ήδη σχεδόν αργά! Πρέπει άμεσα να κατακτήσετε στ’ αλήθεια τον τίτλο
του νοήμονος όντος και να χρησιμοποιήσετε τη νοημοσύνη σας για να διασφαλίσετε μια
ποιοτική κι ενδιαφέρουσα ζωή για όλους τους ανθρώπους, καθώς και να επιτρέψετε τη
συνέχεια της ζωής στους υπόλοιπους οργανισμούς με τους οποίους μοιράζεστε τον
πλανήτη σας. Κάθε άλλη πορεία θα φέρει καταστροφές και δυστυχία, όχι μόνο σε
κάποιους από εσάς, αλλά πολύ σύντομα σε όλους. Φυσικά, η Γη δεν είναι παρά ένας
μόνο από τα εκατομμύρια των πλανητών με ζωή στο σύμπαν, οπότε και να χαθείτε δεν
θα συμβεί και τίποτε σπουδαίο σε κοσμική κλίμακα. Για τη δική σας ευτυχία το λέω.
Σταματήστε λοιπόν να φέρεστε όπως κάθε άλλο ζώο. Αυτά είχα να πω. Αντίο τώρα, δεν
θέλω πολλά-πολλά μαζί σας!».
Εδώ στην Bookvoice μπορείτε να ακούσετε απόσπασμα από το βιβλίο: https://bookvoice.gr/audiobooks/8885d202-0fa2-49c9-b4c7-a0ac1502355a?srsltid=AfmBOoqWA33BZEucp4yY8gtY7KkdyRqAwrkSN0jDBsOjgPIM6JnhCHOe